การสังเคราะห์รูปแบบการจัดการเรียนการสอนในระดับอุดมศึกษาของไทย: แนวโน้มและประสิทธิผล (พ.ศ. 2560–2568)
คำสำคัญ:
การสังเคราะห์งานวิจัย, รูปแบบการจัดการเรียนการสอน, อุดมศึกษาไทย, แนวโน้มและประสิทธิผลบทคัดย่อ
การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) สังเคราะห์และจำแนกรูปแบบการจัดการเรียนการสอน
ในระดับอุดมศึกษาของไทย (2) วิเคราะห์แนวโน้มและปัจจัยขับเคลื่อนที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการจัดการเรียนการสอนในบริบทอุดมศึกษาไทย และ (3) ประเมินประสิทธิผลของรูปแบบการจัดการเรียนการสอน พร้อมเสนอรูปแบบที่เหมาะสมสำหรับการพัฒนาการอุดมศึกษาไทยในอนาคต โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสมผสาน ได้แก่ การทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบ การสังเคราะห์เชิงอภิมาน และการวิเคราะห์อภิมาน จากฐานข้อมูล TCI-ThaiJO ตามแนวทาง PRISMA คัดเลือกงานวิจัยจำนวน 45 เรื่อง
ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบการจัดการเรียนการสอนในอุดมศึกษาไทยจำแนกได้เป็น 5 กลุ่มหลัก ได้แก่ (1) การเรียนรู้ที่ใช้เทคโนโลยี (Technology-Enhanced Learning: TEL) 12 เรื่อง เช่น Blended Learning และ AI (2) รูปแบบที่เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง (Learner-Centered Models: LCM) 14 เรื่อง เช่น Problem-Based Learning (PBL) และ Active Learning (3) รูปแบบที่เน้นการปฏิบัติจริง (Practice-Oriented Models: POM) 7 เรื่อง เช่น Cooperative Education (CWIE) (4) การเรียนรู้แบบบูรณาการข้ามสาขา (Interdisciplinary Learning: ITL) 5 เรื่อง และ (5) งานวิจัยเชิงสังเคราะห์ (Synthetic Research: SR/MA) 7 เรื่อง
แต่ละรูปแบบมีรากฐานทางทฤษฎีที่แตกต่างกัน เช่น TEL อิงทฤษฎี Connectivism และ LCM อิง Constructivism นอกจากนี้ แนวโน้มของรูปแบบการจัดการเรียนการสอนยังได้รับอิทธิพลจากปัจจัยขับเคลื่อนสำคัญ ได้แก่ นโยบาย OBE/TQF และวิกฤต COVID-19
ด้านประสิทธิผล พบว่า Blended Learning มีขนาดอิทธิพลระดับปานกลาง (d = 0.55) ขณะที่ PBL และ Active Learning มีประสิทธิผลสูงด้านทักษะการคิดขั้นสูง และ CWIE/WIL มีประสิทธิผลสูงด้านสมรรถนะวิชาชีพ ผู้วิจัยเสนอรูปแบบการจัดการเรียนการสอนเชิงสังเคราะห์ (Synthetic Instructional Model: SIM) ที่บูรณาการ 6 องค์ประกอบ ได้แก่ Blended/Hybrid Learning, OBE/CBE, Active Learning/PBL, WIL/CWIE, หลักสูตรโมดูลาร์/Credit Bank และการบูรณาการข้ามสาขา
เอกสารอ้างอิง
กนกวรรณ จันทร์เพ็ชร. (2564). การสังเคราะห์งานวิจัยประสิทธิผลของการเรียนรู้แบบผสมผสานในระดับอุดมศึกษาไทย (พ.ศ. 2560–2563) (วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต). มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี.
กมล โพธิเย็น. (2564). Active Learning: การจัดการเรียนรู้เชิงรุกในศตวรรษที่ 21. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
กมลวรรณ แสงทอง และณัฐพงศ์ ทองเทพ. (2566). ประสิทธิผลของการจัดการเรียนการสอนแบบ CWIE
ต่อสมรรถนะวิชาชีพ. วารสารพัฒนาทรัพยากรมนุษย์, 18(3), 45–60.
กุลธิดา ทุ่งคาใน. (2564). การเรียนรู้แบบผสมผสาน Blended Learning ในวิถี New Normal. ครุศาสตร์สาร มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา, 15(1), 1–10.
กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม. (2563). นโยบายการส่งเสริมสหกิจศึกษาและการศึกษาเชิงบูรณาการกับการทำงาน. กรุงเทพฯ: กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม.
จิตตินันท์ บุญสถิรกุล. (2565). การวิเคราะห์งานวิจัยเพื่อพัฒนารูปแบบส่งเสริมทักษะการแก้ปัญหา: Meta-Synthesis. วารสารวิจัยทางการศึกษา, 17(1), 1–20.
ทัศนีย์ ธราพร และคณะ. (2565). การประยุกต์ใช้การเรียนรู้แบบผสมผสาน (Blended Learning Approach) ในรายวิชาภาษาอังกฤษเพื่ออาชีพ. วารสารสุโขทัยธรรมาธิราช, 34(1), 71–87.
ปรีดา วัฒนา. (2566). การเรียนรู้ตลอดชีวิตในยุคดิจิทัล. กรุงเทพฯ: ซีเอ็ดยูเคชั่น.
ภัทราวดี มากมี. (2560). การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน: แนวทางพัฒนาผู้เรียนในศตวรรษที่ 21. ขอนแก่น: มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
วนิดา พัฒนาการ. (2565). การจัดการศึกษาฐานสมรรถนะ (CBE) ในระดับอุดมศึกษา. วารสารการบริหารการศึกษา, 14(2), 100–120.
วิทยา วาโย, อภิรดี เจริญนุกูล, ฉัตรสุดา กานกายันต์ และจรรยา คนใหญ่. (2563). การเรียนการสอน
แบบออนไลน์ภายใต้สถานการณ์แพร่ระบาดของไวรัส COVID-19. วารสารวิชาการมหาวิทยาลัย
อีสเทิร์นเอเชีย, 10(2), 1–10.
วิโรจน์ ลิ้มไขแสง. (2565). การปรับตัวของมหาวิทยาลัยไทยในยุค Digital Disruption. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สุรพล พลอยแสง. (2561). ผลกระทบของวิกฤตประชากรต่อการวางแผนการศึกษาระดับอุดมศึกษา. วารสารการอุดมศึกษา, 40(1), 20–35.
สุวิมล ว่องวาณิช. (2564). การวิจัยเพื่อพัฒนาคุณภาพการเรียนการสอน (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา. (2560). กรอบมาตรฐานคุณวุฒิระดับอุดมศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2552 (ปรับปรุง 2560). กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา.
อนันต์ ชัยวัฒน์. (2566). การเปลี่ยนแปลงเชิงระบบของอุดมศึกษาหลังวิกฤตการณ์โลก. วารสารพัฒนบริหารศาสตร์, 63(2), 65–82.
Baragash, R. S., & Al-Samarraie, H. (2021). Blended learning: Toward better performance in K-12 and higher education. Journal of Educational Technology Systems, 49(3), 281–315.
Barg, K., Bhatt, M., Ferns, S., & Cooper, L. (2024). Synthesis of work-integrated learning outcomes: Global evidence. Higher Education Research & Development, 43(2), 1-18.
British Council. (2024). The future of higher education in Southeast Asia: Post-COVID trends. London: British Council.
Cao, W., Xu, L., & Liang, X. (2023). Meta-analysis of blended learning effectiveness in higher education: A systematic review. Education Sciences, 13(4), 412.
Devi, M. S., & Devaki, L. (2025). A review of blended learning in higher education: Flexibility, retention, and academic performance. Journal of Educational Research and Practice, 15(1), 1–22.
Hattie, J. (2017). Visible learning for teachers: Maximizing impact on learning (2nd ed.). New York: Routledge.
Johnson, R. B. (2018). Mixed methods research design and data collection. Thousand Oaks: SAGE Publications.
Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., & Altman, D. G. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. PLoS Medicine, 6(7), e1000097.
Sandelowski, M., Voils, C. I., & Barroso, J. (2007). Comparability work and the management of difference in research synthesis studies. Social Science & Medicine, 64(1), 236-247.
Savery, J. R. (2006). Overview of problem-based learning: Definitions and distinctions. Interdisciplinary Journal of Problem-Based Learning, 1(1), 9–20.
Siemens, G. (2005). Connectivism: A learning theory for the digital age. International Journal of Instructional Technology and Distance Learning, 2(1), 3–10.
White, C. J., & Marsh, R. (2017). The impact of national policy on instructional change in higher education. Higher Education Policy, 30(1), 100–118.
Yu, Z., Zhu, W., & Xu, X. (2022). A meta-analysis of blended learning outcomes in higher education: Effect sizes and moderating variables. British Journal of Educational Technology, 53(4), 901–925.
