ชีวิต ความทุกข์ และการหลุดพ้นในพระพุทธศาสนา

สุดา  มีสุข

ผู้แต่ง

สุดา มีสุข สถาบันการเรียนรู้เพื่อปวงชน, สมุทรสงคราม 75120

คำสำคัญ:

ชีวิต, ความทุกข์, การหลุดพ้น, อริยสัจ 4, ปฏิจจสมุปบาท

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาความหมายและธรรมชาติของชีวิตและความทุกข์ในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อวิเคราะห์เหตุปัจจัยและกระบวนการเกิดทุกข์ตามหลักอริยสัจ 4 และปฏิจจสมุปบาท และ 3) เพื่อสังเคราะห์แนวทางการหลุดพ้นจากทุกข์ตามมรรคมีองค์ 8 รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบการศึกษาเอกสาร ใช้แนวคิดอริยสัจ 4 และปฏิจจสมุปบาทเป็นกรอบการวิจัย ข้อมูลปฐมภูมิ คือ พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดยเฉพาะธัมมจักกัปปวัตตนสูตรและอนัตตลักขณสูตร ข้อมูลทุติยภูมิ คือ พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้วิธีวิเคราะห์เนื้อหาแล้วเขียนบรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า

ชีวิตในพระพุทธศาสนา คือ การประชุมกันของขันธ์ 5 ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ ซึ่งตกอยู่ภายใต้ไตรลักษณ์ คือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ทุกข์เป็นสภาวะบีบคั้นในขันธ์ 5 จำแนกได้เป็นทุกข์ประจำ ทุกข์จร และทุกขลักษณะที่ครอบคลุมสรรพสิ่ง 2. เหตุของทุกข์ คือ ตัณหา 3 ประการ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา โดยมีอวิชชาเป็นรากฐาน กระบวนการเกิดทุกข์อธิบายด้วยปฏิจจสมุปบาท 12 อาการที่แสดงความสัมพันธ์ระหว่างเหตุปัจจัยอย่างเป็นวงจร 3. การหลุดพ้นจากทุกข์ทำได้ด้วยการดับตัณหา ผ่านการปฏิบัติตามมรรคมีองค์ 8 ซึ่งสรุปได้เป็นไตรสิกขา และเข้าถึงนิพพานสุข อันเป็นสุขสูงสุดในที่สุด องค์ความรู้จากงานวิจัยนี้ คือ การบูรณาการระหว่างอริยสัจ 4 ปฏิจจสมุปบาท และไตรลักษณ์ เป็นกรอบความเข้าใจชีวิตและการหลุดพ้นอย่างเป็นระบบ สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาและพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุษย์ในยุคปัจจุบัน

เอกสารอ้างอิง

นวลวรรณ พูนวสุพลฉัตร และคณะ. (2562). ความสัมพันธ์ระหว่างปฏิจจสมุปบาทกับอริยสัจ 4. วารสาร มจร บาฬีศึกษาพุทธโฆสปริทรรศน์, 5(2), 35-46.

ปรเมธ ศรีภิญโย และอิศเรศ จิณฤทธิ์. (2566). ธรรมชาติของขันธ์ 5 ในพระไตรปิฎก. วารสารเสฏฐวิทย์ปริทัศน์, 3(1), 1-13.

พระครูวินัยธรสุวิจักขณ์ มหาปญฺโญ (อริยวงศ์ชัย). (2565). ศึกษาขันธ์ 5 ในมุมมองของพุทธทาสภิกขุ. วารสาร มจร อุบลปริทรรศน์, 7(1), 271-282.

พุทธทาสภิกขุ. (2549). อริยสัจจากพระโอษฐ์ (ภาคต้น–ภาคปลาย). กรุงเทพฯ: ธรรมทานมูลนิธิ.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2556). อรรถกถาภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2559). พุทธธรรม ฉบับปรับขยาย (พิมพ์ครั้งที่ 47). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2561). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ (พิมพ์ครั้งที่ 31). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ผลิธัมม์.

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2562). ไตรลักษณ์: อนิจจตา ทุกขตา อนัตตตา. นครปฐม: วัดญาณเวศกวัน.

Beck, J. S. (2011). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (2nd ed.). New York: Guilford Press.

Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and commitment therapy: The process and practice of mindful change (2nd ed.). New York: Guilford Press.

World Health Organization. (2022). Mental health and COVID-19: Early evidence of the pandemic’s impact (Scientific brief, 2 March 2022). Geneva: World Health Organization.