แนวทางการพัฒนาทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ในยุคดิจิทัลเกี่ยวกับการจัดการข้อมูลข่าวปลอมและการสร้างความรู้เท่าทันสื่อในห้องเรียนสังคมศึกษา
คำสำคัญ:
ข้อมูลข่าวปลอม, ความรู้เท่าทันสื่อ, การคิดเชิงวิพากษ์, DETECT Model, สังคมศึกษาบทคัดย่อ
บทความวิชาการนี้นำเสนอแนวทางการพัฒนาทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ในยุคดิจิทัลผ่านการจัดการข้อมูลข่าวปลอมและการสร้างความรู้เท่าทันสื่อในห้องเรียนสังคมศึกษา โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์สถานการณ์และผลกระทบของข้อมูลข่าวปลอมในบริบทสังคมไทย (2) พัฒนากรอบแนวคิดสำหรับการตรวจสอบข้อมูลข่าวปลอม และ (3) นำเสนอแนวทางการจัดการเรียนรู้ที่บูรณาการความรู้เท่าทันสื่อในวิชาสังคมศึกษา การศึกษาพบว่า เยาวชนไทยร้อยละ 71 เชื่อข่าวปลอมที่แชร์ผ่านไลน์ และร้อยละ 65 มีปัญหาในการพัฒนาทักษะการคิดเชิงวิพากษ์ ปัจจัยทางวัฒนธรรมไทยที่เอื้อต่อการแพร่ข่าวปลอม ได้แก่ ลักษณะ "เชื่อง่าย โกรธยาก โกรธไม่นาน" วัฒนธรรมการเชื่อถือผู้อาวุโส และ "วัฒนธรรมแบ่งปันแบบไทย" ที่ส่งต่อข้อมูลเพื่อ "ช่วยเหลือ" ผู้อื่นโดยไม่ตรวจสอบ
บทความนี้ยังนำเสนอ "DETECT Model" เป็นกรอบแนวคิดใหม่ที่สังเคราะห์จากแนวคิดสากล 7 แนวคิด ประกอบด้วย 6 องค์ประกอบ คือ Define (นิยามข้อมูล) Evaluate (ประเมินแหล่งที่มา) Trace (ตรวจสอบข้อเท็จจริง) Examine (พิจารณาอคติ) Cross-check (ตรวจสอบข้ามแหล่ง) และ Think critically (คิดเชิงวิพากษ์) พร้อมเสนอกิจกรรมการเรียนรู้ 5 รูปแบบ ได้แก่ การสอนแบบสืบเสาะหาความรู้ การใช้แหล่งข้อมูลปฐมภูมิ เกมจำลองสถานการณ์ เทคนิค SIFT และการอภิปรายประเด็นทางสังคม มีข้อเสนอแนะเชิงนโยบายเน้นการบรรจุความรู้เท่าทันสื่อในหลักสูตรแกนกลาง การพัฒนาครูอย่างต่อเนื่อง การสร้างวัฒนธรรมการตั้งคำถามเชิงวิพากษ์ และการสร้างความร่วมมือระหว่างภาคส่วนต่างๆ เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันทางปัญญาต่อข้อมูลข่าวปลอมอย่างยั่งยืนในสังคมไทย
เอกสารอ้างอิง
Allcott, H., & Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. Journal of Economic Perspectives, 31(2), 211-236.
CalMatters. (2023, November 30). Recognizing fake news now a required subject in California schools. Retrieved from https //calmatters.org/education/k-12-education/2023/11/fake- news-california-school/
Facione, P. A. (2007). Critical thinking What it is and why it counts. Insight Assessment, 2007(1), 1-23.
Fernquest, J. (2017, December 15). Thailand's education system needs critical thinking. Bangkok Post.
Hobbs, R. (2020). Mind over media Propaganda education for a digital age. W.W. Norton & Company.
Leesa-Nguansuk, S. (2018, March 12). Thailand tops global digital rankings. Bangkok Post.
Livingstone, S. (2004). Media literacy and the challenge of new information and communication technologies. The Communication Review, 7(1), 3-14.
M., & Holmes, C. (2020). Integrating media literacy in social studies teacher education. Contemporary Issues in Technology and Teacher Education, 20(1).
National Archives. (2020). History in the Raw Using primary sources in the classroom. Retrieved from https //www.archives.gov/education
National Association for Media Literacy Education (NAMLE). (2017). Core principles of media literacy education. NAMLE.
Schmeichel, M., Garrett, J., Ranschaert, R., McAnulty, J., Thompson, S., Janis, S., ... & Bivens, B. (2018). "The most important issue facing us today" Teaching about fake news. Journal of Media Literacy Education, 10(2), 89-101.
Sombatpoonsiri, J. (2020). Securitizing "Fake News" Policy responses to disinformation in Thailand. In A. Sinpeng & R. Tapsell (Eds.), From grassroots activism to disinformation Social media in Southeast Asia (pp. 105-125). ISEAS Publishing.
Stanford History Education Group. (2016). Evaluating information The cornerstone of civic online reasoning. Stanford University.
Techataweewan, W., & Prasertsin, U. (2018). Development of digital literacy indicators for Thai undergraduate students using mixed method research. Kasetsart Journal of Social Sciences, 39(2), 215-221.
UNESCO. (2020). Thailand adopts and launches UNESCO's handbook on journalism, "fake news" and disinformation. UNESCO Bangkok.
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder Toward an interdisciplinary framework for research and policy making. Council of Europe.
