“อักษรศัพท์” ใน จินดามณี: รากฐานอภิธานศัพท์และการจัดระเบียบภาษาไทยก่อนสมัยใหม่
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้วิเคราะห์ “อักษรศัพท์” ใน จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี ในฐานะโครงสร้างอภิธานศัพท์เชิงจารีตที่ทำหน้าที่จัดระเบียบภาษา ถ่ายทอดความรู้ และกำกับโลกทัศน์ทางภาษาในสังคมไทยก่อนสมัยใหม่ งานศึกษานี้นำเสนอสามมิติหลัก ได้แก่ (1) กลวิธีนิยามและการจัดกลุ่มคำซึ่งสะท้อนระเบียบความรู้แบบจารีต (2) บทบาทในระบบการศึกษาของวัดและราชสำนักในฐานะสื่อถ่ายทอดศีลธรรม วรรณคดี และอำนาจ และ (3) มรดกทางความคิดที่สืบทอดสู่ คำฤษฎี ปทานุกรม และพจนานุกรมสมัยใหม่ โดยเทียบเคียงกับ ไวพจน์พิจารณ์ เพื่ออธิบายความต่อเนื่องและการเปลี่ยนผ่านสู่ภาษาศาสตร์สมัยใหม่ การวิจัยใช้วิธีวิเคราะห์เอกสารเชิงเปรียบเทียบ (textual/comparative analysis) ผลการศึกษาชี้ว่า “อักษรศัพท์” เป็นระเบียบวาทกรรมที่ผสานภาษาและศีลธรรมเข้าไว้ด้วยกัน และทำหน้าที่เป็นรากฐานของการจัดทำอภิธานศัพท์และพจนานุกรมไทยในระยะต่อมา
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
กรมตำรา กระทรวงธรรมการ. (2470). ปทานุกรม. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรมตำรา.
กรมศิลปากร. (2560). จินดามณีฉบับสมเด็จพระปรมานุชิต. สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.
กรมศิลปากร. (2564). ปทานุกรมและอักษรนิติ (แบบเรียนไทยสมัยรัชกาลที่ 4). กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.
จุลทัศน์ พยาฆรานนท์. “การศึกษาในวัด.” สารานุกรมวัฒนธรรมไทย ภาคกลาง เล่ม 1. กรุงเทพฯ: มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย ธนาคารไทยพาณิชย์, 2542: 341–346.
ธนโชติ เกียรติณภัทร. (2565). กลอักษร: ความเชื่อมโยงจากหนังสือแบบเรียนภาษาไทยสมัยรัชกาลที่ 4 เรื่อง ปทานุกรม และแบบเรียนภาษาไทยต้นแบบ. ดำรงวิชาการ, 21, 2: 265–296.
ธเนศ เวศร์ภาดา. (2543). “การศึกษาวิเคราะห์ตำราประพันธศาสตร์ไทยในอดีต: แนวทางและกลวิธีการสร้างมาตรฐานภาษา.” วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
แบรดเลย์, แดน บีช. (2514). อักขราภิธานศรับท์. (พิมพ์ซ้ำจากฉบับ พ.ศ. 2416). องค์การค้าของคุรุสภา.
ปรมานุชิตชิโนรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระ, เดชาดิศร, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา, และ ภูวเนตรนรินทรฤทธิ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวง. (2533). คำฤษฎี. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
ประชุมจารึกวัดพระเชตุพน. (2554). พิมพ์ครั้งที่ 7. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง.
พระโหราธิบดี. (2485). จินดามณี เล่ม 1–2 พร้อมด้วยคำเล่าเรื่องจินดามณีต่อท้าย. โรงพิมพ์พระจันทร์.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ. ปยุตฺโต). (2552). พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม. โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย.
พระอมราภิรักขิต. (2485). อักษรนิติ แบบเรียนหนังสือไทย. โรงพิมพ์อำนวยสิลป์.
มานิตา ศรีสิตานนท์. (2559). “พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน กับพลวัตความหมาย ชาติ–ศาสน์–กษัตริย์ ในสังคมไทย.” วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขามานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2502). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2493. พิมพ์ครั้งที่ 3 แก้ไข. ราชบัณฑิตยสถาน.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2525). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2525. พิมพ์ครั้งที่ 1. อักษรเจริญทัศน์.
ราชบัณฑิตยสถาน. (2556). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา 7 รอบ 5 ธันวาคม 2554. พิมพ์ครั้งที่ 1. ราชบัณฑิตยสถาน.
ศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร), พระยา. (2552). มูลบทบรรพกิจ วาหนิติ์นิกร อักษรประโยค สังโยคพิธาน ไวพจน์พิจารณ์ พิศาลการันต์. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
ศิระวัสฐ์ กาวิละนันท์. (2558). ศัพท์และความหมาย: กรณีศึกษาอักษรศัพท์ใน จินดามณี ฉบับพระโหราธิบดี. ใน เรื่องเต็มการประชุมทางวิชาการของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ครั้งที่ 53: สาขาศึกษาศาสตร์, สาขาเศรษฐศาสตร์และบริหารธุรกิจ สาขามนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์. 844–851. มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.
ศุภชัย ต๊ะวิชัย. (2561). อรรถศาสตร์สังเคราะห์: พัฒนาการของตำราว่าด้วยความหมายในภาษาไทย. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุราษฎร์ธานี, 10, 2: 145–184.
ภาษาต่างประเทศ
Bradley, D. B. (1873). Dictionary of the Siamese language (อักขราภิธานศัพท์). Bangkok: American Missionary Association Press.
Caswell, J. (1846). A dictionary of the Siamese language. Manuscript. (Reprinted 2001). Bangkok: Chulalongkorn University Press.
McFarland, G. B. (1944). Thai–English dictionary. Stanford, CA: Stanford University Press.
McFarland, S. G. (1865). An English–Siamese dictionary. Bangkok: American Presbyterian Mission Press.
Monier-Williams, M. (1899). A Sanskrit–English dictionary: Etymologically and philologically arranged with special reference to cognate Indo-European languages (New ed.). Oxford: Clarendon Press.
Pallegoix, J. B. (1854). Dictionarium linguae Thai, sive siamesis interpretatione Latina, gallica et anglica illustratum. Paris: Imprimerie Imperiale.
