Paṭhamasambodhikathā, Dhammarakkhita Version (B.E. 1908): Paleography and Comparative Dating
Main Article Content
Abstract
Paṭhamasambodhikathā No. ชม.บ.667/2, currently preserved at the Ratchamangklaphisek National Library of Chiang Mai (NL-CNX) dated 1908 B.E. (1365 CE). The manuscript identifies an individual named Dhammarakkhita. Based on its recorded date, this manuscript constitutes the oldest empirical evidence of the Dhamma Lanna script. This finding challenges the long-held status of the Golden Plate Inscription of Mahāthera Cuḍāmuṇi (1919 B.E.), discovered at Wat Mahathat in Sukhothai Province, as the earliest example of the script.
However, there is a discrepancy regarding the manuscript’s date. The original date was 1908 B.E., but it was subsequently altered to 2020 B.E. Consequently, this research paper analyzes the paleography and orthography, specifically the writing style and letterforms, by examining this manuscript alongside other contemporary inscriptions and manuscripts from the 20th and 21st centuries B.E. The findings indicate that the script and writing style align with the early 20th to 21st centuries B.E., rather than the later date of 2020 B.E. This suggests that the manuscript was most likely written in 1908 B.E.
Article Details

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
References
ภาษาไทย
ก่องแก้ว วีระประจักษ์ และนิยะดา ทาสุคนธ์. 2524. การวิวัฒน์ของรูปอักษรธรรมล้านนา. รายงานการวิจัยฉบับนี้ได้รับทุนอุดหนุนจากสภาวิจัยแห่งชาติ.
จินตนา ตรีสุวรรณ. 2512. “ตัวอักษรพื้นเมืองลานนาไทย ระหว่าง พ.ศ. 2000 ถึง พ.ศ. 2200.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปบัณฑิต (โบราณคดี) ของคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
จิรวัฒน์ ทศศะ. 2566. “เอกสารใบลานของพระภิกษุหลวงศรีพฤษผล ป. (อุปละ ศรีจันทร์): การศึกษาด้านอักขรวิทยา และปราปรบท (Paratexts).” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาไทยและภาษาตะวันออก ภาควิชาภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร.
เชิดศักดิ์ แซ่ลี่ และคณะ. 2564. ภูมิปัญญาดาราศาสตร์ล้านนา: ร่องรอยและอิทธิพลของพุทธตันตระกับปักขทืนล้านนาและทักษาเมืองล้านนา. เชียงใหม่: หน่วยพิมพ์เอกสาร คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยา และดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. 2504. สาส์นสมเด็จ เล่มที่ 23. กรุงเทพฯ: ศึกษาภัณฑ์พาณิชย์..
นัยนา โปร่งธุระ. 2525. “อักษรธรรมล้านนา.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาไทย ภาควิชาภาษาตะวันออก บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พระครูสิริรัตนโสภิต. 2559. “ปฐมสมโพธิฉบับล้านนา: การปริวรรตชำระและการศึกษาวิเคราะห์,” รมยสาร 14 (2) พฤษภาคม - สิงหาคม.
พินิจวรรณการ, หลวง. 2464. บาญชี คัมภีร์ภาษาบาลี แล ภาษาสันสกฤต อันมีฉบับในหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครเมื่อปีวอก พ.ศ. 2463. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร.
พิมพ์พรรณ ไพบูลย์หวังเจริญ. 2565. “จารึกหลังพระพุทธรูปจำหลักศิลปะสุโขทัย.” ศิลปากร 65, 6 (พฤศจิกายน - ธันวาคม): 5 - 13.
ภูเดช แสนสา. 2561. คัมภีร์ใบลานเอกสารสำคัญที่ได้จากการสำรวจวัดสะปุ๋งหลวง อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน. เอกสารประกอบการอบรมหลักสูตรท้องถิ่น (เมืองเก่า) เทศบาลเมืองลำพูน ณ โรงเรียนเทศบาลประตูลี้ วันที่ 2 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2561.
ยุทธพร นาคสุข. 2563. “อักษรธรรมล้านนาที่ประดิษฐ์ขึ้นเพิ่มเติมเพื่อใช้เขียนภาษาสันสกฤต.” มนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์, 37 (2). 297 - 344.
สมหวัง อินทร์ไชย. 2544. “การศึกษาเปรียบเทียบปฐมสมโพธิภาษาบาลี ฉบับล้านนากับฉบับภาคกลาง.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาภาษาและวรรณกรรมล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
สํานักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. 2548. คู่มือปฏิบัติงานเกี่ยวกับเอกสารโบราณ. กรุงเทพฯ: สํานักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร.
จารึกและเอกสารตัวเขียน
“จารึกกษัตริย์ราชวงศ์มังราย พ.ศ. 1954.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. ลพ. 9. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงแสน. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1970.
“จารึกฐานพระพุทธรูป พ.ศ. 2008.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 71. วัดเชียงมั่น.
“จารึกฐานพระพุทธรูป วัดพระเจ้าเม็งราย พ.ศ. 2012.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 72. วัดพระเจ้าเม็งราย. ใน ฮันส์ เพนส์. 2519. คำจารึกที่ฐานพระพุทธรูปในนครเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี.
“จารึกฐานพระพุทธรูป วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร พ.ศ. 2064.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 72. วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร. ใน ฮันส์ เพนส์. 2519. คำจารึกที่ฐานพระพุทธรูปในนครเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี.
“จารึกปินยาชเวซิกงทองยู พ.ศ. 1915.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. Na-193. พระราชวังมัณฑะเลย์ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stone_rubbing_of_ Burmese_script.jpg.
“จารึกพรหมจินดาและเจ้าสมุทรมงคลรูจี พ.ศ. 1999.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. พร. 5. โรงเรียนพิริยาลัย. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1944.
“จารึกพระเจ้าสะโตมังพยา พ.ศ. 1908.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. ใน the Government of burma. Report on Archaeological work in Burma for the year 1904-05. Rangoon: Superintendent.
“จารึกพระพิมพ์ ประมาณ พ.ศ. 1587 – 1620.” ประติมากรรมดินเผา. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี. เส้นจาร. ดูใน นวพรรณ ภัทรมูล และยุทธพร นาคสุข. 2556. “จารึกของอาณาจักรพุกาม,” อักษราพิบูล, 4 (1), 139–157.
“จารึกพระพิมพ์พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ ประมาณ พ.ศ. 1587 – 1620.” ประติมากรรมดินเผา. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี. เส้นจาร. ใน ဘုန်းတင့်ကျော်. ၂၀၁၂. နှစ်ပေါင်းနှစ်ထောင်ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သော မြန်မာ့သမိုင်း အပိုင်း (၂). ရန်ကုန်: ကံ့ကော်ဝတ်ရည်စာပေ.
“จารึกพระสววาธิสิทธิ 1 พ.ศ. 1691 - 1697.” หินทราย. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี - มอญ. เส้นจาร. ลพ. 1. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย.
“จูฬวรรค พ.ศ. 2182.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685637.
“นิบาตชาดก พ.ศ. 2130.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685734. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685484. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685693. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685483.
“จารึกมหาโพธิ พ.ศ. 1838.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. ใน Gonkatsang, T., & Willis, M. 2013. “Tibetan, Burmese and Chinese inscriptions from Bodhgaya in the British Museum,” Journal of the Royal Asiatic Society, 23, 429-439.
“จารึกลานทองมหาเถรจุฑามุณิ พ.ศ. 1919.” ลานทอง. อักษรไทยสุโขทัย - ธรรมล้านนา. ภาษาไทย - บาลี. เส้นจาร. สท. 52. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร.
“จารึกวัดเชียงมั่น พ.ศ. 2124.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. วัดเชียงมั่น.
“จารึกวัดป่าแดง 1 พ.ศ. 1949.” หินทราย. อักษรขอมสุโขทัย. ภาษาไทย. เส้นจาร. สท. 7. คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/206.
“จารึกวัดป่ามะม่วง ภาษาบาลี พ.ศ. 1904.” หินทราย. อักษรขอมสุโขทัย. ภาษาบาลี. เส้นจาร. สท. 4. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร.
“จารึกวัดพระยืน พ.ศ. 1913.” หินทราย. อักษรไทยสุโขทัย. ภาษาไทย - บาลี. เส้นจาร. ลพ. 38. วัดพระยืน.
“ชาตกัฏฐกถา พ.ศ. 2014.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642151.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 1 พ.ศ. 2020.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/1. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 2 ฉบับธัมมรักขิต พ.ศ. 1908.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/2. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 3.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/3. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 3.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/3ก. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปปัญจสูทนี พ.ศ. 2093.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดสูงเม่น https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/533287.
“มิลินทปัญหา พ.ศ. 2038.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685503.
“ลีนัตถปกาสินี พ.ศ. 2064.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดดวงดี. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642212.
“วิสุทธิมรรค พ.ศ. 2110.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดดวงดี. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642186.
ภาษาต่างประเทศ
Duroiselle, C. 1921. A List of Inscriptions found in Burma. Rangoon: Superintendent.
Stansbury, M. 2009. “The computer and the classification of script.” Kodikologie und Paläographie im Digitalen Zeitalter–Codicology and Palaeography in the Digital Age, 237-249.