ปฐมสมโพธิกถา ฉบับธัมมรักขิต พ.ศ. 1908: อักขรวิทยาโบราณกับการสอบเทียบอายุสมัย
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
ปฐมสมโพธิกถา เลขทะเบียน ชม.บ.667/2 ปัจจุบันเก็บรักษาที่หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่ มีการระบุศักราชในปี 727 ซึ่งตรงกับ พ.ศ. 1908 และระบุชื่อบุคคลในเอกสารว่า ธัมมรักขิต เมื่อพิจารณาจากศักราชที่ปรากฏในเอกสาร อาจทำให้เอกสารฉบับนี้เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่เก่าที่สุดของอักษรธรรมล้านนา ซึ่งแต่เดิมเคยถือกันว่าจารึกลานทองมหาเถรจุฑามุณิ (สท. 52) พ.ศ. 1919 ค้นพบที่วัดมหาธาตุ จังหวัดสุโขทัย เป็นหลักฐานเชิงประจักษ์ที่เก่าที่สุดของอักษรธรรมล้านนา แต่เอกสารฉบับนี้ยังมีปัญหาในการกำหนดอายุที่ชัดเจนเนื่องจากมีการแก้ไขศักราชจาก จ.ศ. 727 (พ.ศ. 1908) เป็น จ.ศ. 839 (พ.ศ. 2020) บทความวิจัยนี้จึงมุ่งเน้นศึกษาเปรียบเทียบรูปแบบตัวอักษรและอักษรวิธีของเอกสารฉบับนี้ กับจารึกและเอกสารโบราณอื่น ๆ ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 - 21 เพื่อสอบยันอายุจริงของเอกสารฉบับนี้ จากการศึกษาพบว่ารูปแบบตัวอักษรและอักขรวิธีสอดคล้องกับจารึกและเอกสารโบราณในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 - 21 ยุคต้น ก่อน จ.ศ. 839 (พ.ศ. 2020) จึงเสนอว่าเอกสารฉบับนี้น่าจะสร้างขึ้นใน จ.ศ. 727 (พ.ศ. 1908)
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
ภาษาไทย
ก่องแก้ว วีระประจักษ์ และนิยะดา ทาสุคนธ์. 2524. การวิวัฒน์ของรูปอักษรธรรมล้านนา. รายงานการวิจัยฉบับนี้ได้รับทุนอุดหนุนจากสภาวิจัยแห่งชาติ.
จินตนา ตรีสุวรรณ. 2512. “ตัวอักษรพื้นเมืองลานนาไทย ระหว่าง พ.ศ. 2000 ถึง พ.ศ. 2200.” วิทยานิพนธ์ปริญญาศิลปบัณฑิต (โบราณคดี) ของคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร.
จิรวัฒน์ ทศศะ. 2566. “เอกสารใบลานของพระภิกษุหลวงศรีพฤษผล ป. (อุปละ ศรีจันทร์): การศึกษาด้านอักขรวิทยา และปราปรบท (Paratexts).” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาไทยและภาษาตะวันออก ภาควิชาภาษาตะวันออก มหาวิทยาลัยศิลปากร.
เชิดศักดิ์ แซ่ลี่ และคณะ. 2564. ภูมิปัญญาดาราศาสตร์ล้านนา: ร่องรอยและอิทธิพลของพุทธตันตระกับปักขทืนล้านนาและทักษาเมืองล้านนา. เชียงใหม่: หน่วยพิมพ์เอกสาร คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
นริศรานุวัดติวงศ์, สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยา และดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. 2504. สาส์นสมเด็จ เล่มที่ 23. กรุงเทพฯ: ศึกษาภัณฑ์พาณิชย์..
นัยนา โปร่งธุระ. 2525. “อักษรธรรมล้านนา.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาจารึกภาษาไทย ภาควิชาภาษาตะวันออก บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร.
พระครูสิริรัตนโสภิต. 2559. “ปฐมสมโพธิฉบับล้านนา: การปริวรรตชำระและการศึกษาวิเคราะห์,” รมยสาร 14 (2) พฤษภาคม - สิงหาคม.
พินิจวรรณการ, หลวง. 2464. บาญชี คัมภีร์ภาษาบาลี แล ภาษาสันสกฤต อันมีฉบับในหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนครเมื่อปีวอก พ.ศ. 2463. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร.
พิมพ์พรรณ ไพบูลย์หวังเจริญ. 2565. “จารึกหลังพระพุทธรูปจำหลักศิลปะสุโขทัย.” ศิลปากร 65, 6 (พฤศจิกายน - ธันวาคม): 5 - 13.
ภูเดช แสนสา. 2561. คัมภีร์ใบลานเอกสารสำคัญที่ได้จากการสำรวจวัดสะปุ๋งหลวง อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน. เอกสารประกอบการอบรมหลักสูตรท้องถิ่น (เมืองเก่า) เทศบาลเมืองลำพูน ณ โรงเรียนเทศบาลประตูลี้ วันที่ 2 - 3 มิถุนายน พ.ศ. 2561.
ยุทธพร นาคสุข. 2563. “อักษรธรรมล้านนาที่ประดิษฐ์ขึ้นเพิ่มเติมเพื่อใช้เขียนภาษาสันสกฤต.” มนุษยศาสตร์สังคมศาสตร์, 37 (2). 297 - 344.
สมหวัง อินทร์ไชย. 2544. “การศึกษาเปรียบเทียบปฐมสมโพธิภาษาบาลี ฉบับล้านนากับฉบับภาคกลาง.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาภาษาและวรรณกรรมล้านนา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.
สํานักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. 2548. คู่มือปฏิบัติงานเกี่ยวกับเอกสารโบราณ. กรุงเทพฯ: สํานักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร.
จารึกและเอกสารตัวเขียน
“จารึกกษัตริย์ราชวงศ์มังราย พ.ศ. 1954.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. ลพ. 9. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เชียงแสน. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1970.
“จารึกฐานพระพุทธรูป พ.ศ. 2008.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 71. วัดเชียงมั่น.
“จารึกฐานพระพุทธรูป วัดพระเจ้าเม็งราย พ.ศ. 2012.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 72. วัดพระเจ้าเม็งราย. ใน ฮันส์ เพนส์. 2519. คำจารึกที่ฐานพระพุทธรูปในนครเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี.
“จารึกฐานพระพุทธรูป วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร พ.ศ. 2064.” ฐานพระพุทธรูป. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม. 72. วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร. ใน ฮันส์ เพนส์. 2519. คำจารึกที่ฐานพระพุทธรูปในนครเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี.
“จารึกปินยาชเวซิกงทองยู พ.ศ. 1915.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. Na-193. พระราชวังมัณฑะเลย์ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stone_rubbing_of_ Burmese_script.jpg.
“จารึกพรหมจินดาและเจ้าสมุทรมงคลรูจี พ.ศ. 1999.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. พร. 5. โรงเรียนพิริยาลัย. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/1944.
“จารึกพระเจ้าสะโตมังพยา พ.ศ. 1908.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. ใน the Government of burma. Report on Archaeological work in Burma for the year 1904-05. Rangoon: Superintendent.
“จารึกพระพิมพ์ ประมาณ พ.ศ. 1587 – 1620.” ประติมากรรมดินเผา. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี. เส้นจาร. ดูใน นวพรรณ ภัทรมูล และยุทธพร นาคสุข. 2556. “จารึกของอาณาจักรพุกาม,” อักษราพิบูล, 4 (1), 139–157.
“จารึกพระพิมพ์พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว์ ประมาณ พ.ศ. 1587 – 1620.” ประติมากรรมดินเผา. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี. เส้นจาร. ใน ဘုန်းတင့်ကျော်. ၂၀၁၂. နှစ်ပေါင်းနှစ်ထောင်ကျော်ခဲ့ပြီဖြစ်သော မြန်မာ့သမိုင်း အပိုင်း (၂). ရန်ကုန်: ကံ့ကော်ဝတ်ရည်စာပေ.
“จารึกพระสววาธิสิทธิ 1 พ.ศ. 1691 - 1697.” หินทราย. อักษรมอญโบราณ. ภาษาบาลี - มอญ. เส้นจาร. ลพ. 1. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หริภุญไชย.
“จูฬวรรค พ.ศ. 2182.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685637.
“นิบาตชาดก พ.ศ. 2130.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685734. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685484. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685693. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685483.
“จารึกมหาโพธิ พ.ศ. 1838.” หินทราย. อักษรพม่าโบราณ. ภาษาพม่า. เส้นจาร. ใน Gonkatsang, T., & Willis, M. 2013. “Tibetan, Burmese and Chinese inscriptions from Bodhgaya in the British Museum,” Journal of the Royal Asiatic Society, 23, 429-439.
“จารึกลานทองมหาเถรจุฑามุณิ พ.ศ. 1919.” ลานทอง. อักษรไทยสุโขทัย - ธรรมล้านนา. ภาษาไทย - บาลี. เส้นจาร. สท. 52. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร.
“จารึกวัดเชียงมั่น พ.ศ. 2124.” หินทราย. อักษรฝักขาม. ภาษาไทย. เส้นจาร. วัดเชียงมั่น.
“จารึกวัดป่าแดง 1 พ.ศ. 1949.” หินทราย. อักษรขอมสุโขทัย. ภาษาไทย. เส้นจาร. สท. 7. คลังกลางพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ. https://db.sac.or.th/inscriptions/inscribe/detail/206.
“จารึกวัดป่ามะม่วง ภาษาบาลี พ.ศ. 1904.” หินทราย. อักษรขอมสุโขทัย. ภาษาบาลี. เส้นจาร. สท. 4. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร.
“จารึกวัดพระยืน พ.ศ. 1913.” หินทราย. อักษรไทยสุโขทัย. ภาษาไทย - บาลี. เส้นจาร. ลพ. 38. วัดพระยืน.
“ชาตกัฏฐกถา พ.ศ. 2014.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642151.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 1 พ.ศ. 2020.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/1. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 2 ฉบับธัมมรักขิต พ.ศ. 1908.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/2. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 3.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/3. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปฐมสมโพธิกถา ผูก 3.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. ชม.บ.667/3ก. หอสมุดแห่งชาติรัชมังคลาภิเษก เชียงใหม่.
“ปปัญจสูทนี พ.ศ. 2093.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดสูงเม่น https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/533287.
“มิลินทปัญหา พ.ศ. 2038.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดไหล่หินหลวง. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/685503.
“ลีนัตถปกาสินี พ.ศ. 2064.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดดวงดี. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642212.
“วิสุทธิมรรค พ.ศ. 2110.” ใบลาน. อักษรธรรมล้านนา. ภาษาบาลี – ไทย. เส้นจาร. วัดดวงดี. https://iiif.crossasia.org/s/lanna/collections/531672/manifests/642186.
ภาษาต่างประเทศ
Duroiselle, C. 1921. A List of Inscriptions found in Burma. Rangoon: Superintendent.
Stansbury, M. 2009. “The computer and the classification of script.” Kodikologie und Paläographie im Digitalen Zeitalter–Codicology and Palaeography in the Digital Age, 237-249.
