ความสุขของมนุษย์ในมุมมองพระพุทธศาสนา: การศึกษาเชิงเอกสาร

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดเกี่ยวกับความสุขของมนุษย์ในคัมภีร์พระพุทธศาสนาเถรวาท 2) เพื่อวิเคราะห์ประเภทและระดับขั้นของความสุขตามหลักพระพุทธศาสนา และ 3) เพื่อสังเคราะห์แนวทางการพัฒนาความสุขของมนุษย์ตามหลักพระพุทธศาสนาเพื่อประยุกต์ใช้ในชีวิตประจำวัน รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบการศึกษาเชิงเอกสาร (Documentary Research) ใช้แนวคิดเรื่องความสุขในคัมภีร์พระไตรปิฎกและงานนิพนธ์ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตฺโต) เป็นกรอบการวิจัย ข้อมูลปฐมภูมิ คือ พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดยเฉพาะอังคุตตรนิกาย ทุกนิบาตและจตุกกนิบาต และขุททกนิกาย ธรรมบท ข้อมูลทุติยภูมิ คือ อรรถกถา ตำรา และบทความวิชาการที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้วิธีวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) แล้วเขียนบรรยายเชิงพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า

1. ความสุขในพระพุทธศาสนาหมายถึง สภาวะแห่งความเอิบอิ่มใจ ความสงบ และความไม่บีบคั้น โดยพระพุทธศาสนามองความสุขว่าเป็นสิ่งที่พัฒนาได้และมีอยู่หลายระดับ ตั้งแต่ความสุขจากการเสพวัตถุภายนอกไปจนถึงความสุขอันเกิดจากความสงบภายในและความหลุดพ้น 2. ประเภทของความสุขสามารถจัดได้เป็น 2 ระดับใหญ่ คือ สามิสสุข (ความสุขที่อิงอามิส) และนิรามิสสุข (ความสุขที่ไม่อิงอามิส) สำหรับคฤหัสถ์มีกามโภคีสุข 4 ได้แก่ อัตถิสุข โภคสุข อนณสุข และอนวัชชสุข ส่วนระดับความสุขที่ละเอียดยิ่งขึ้นได้แก่ ฌานสุขและนิพพานสุข ซึ่งถือเป็นบรมสุขในพระพุทธศาสนา 3. แนวทางการพัฒนาความสุขตามหลักพระพุทธศาสนาประกอบด้วยการดำเนินชีวิตตามหลักไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ และปัญญา ควบคู่ไปกับการพัฒนาความสามารถภายในที่จะมีความสุขได้โดยไม่ต้องพึ่งพาวัตถุภายนอก

องค์ความรู้จากงานวิจัยนี้ คือ แนวคิดเรื่องความสุขในพระพุทธศาสนาเป็นองค์รวม มีลำดับขั้นจากหยาบไปสู่ละเอียด และพัฒนาได้ด้วยการฝึกฝนตน สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการดำเนินชีวิต การพัฒนาคุณภาพชีวิต และการศึกษาด้านพุทธจิตวิทยาเพื่อความผาสุกของมนุษย์ในยุคปัจจุบัน