การดำเนินชีวิตอย่างมีสติในสังคมเร่งรีบ: มุมมองพุทธจิตวิทยา: Mindful Living in a Fast-Paced Society: A Buddhist Psychology Perspective

สมเกียรติ  วัฒนศัพท์

ผู้แต่ง

สมเกียรติ วัฒนศัพท์ บริษัท ไทยไฟลท์เทรนนิ่ง จํากัดกรุงเทพมหานคร 10900

คำสำคัญ:

สติ, พุทธจิตวิทยา, สังคมเร่งรีบ, สติปัฏฐาน, สุขภาวะจิต

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาแนวคิดการดำเนินชีวิตอย่างมีสติในพุทธจิตวิทยา 2) เพื่อวิเคราะห์สภาพปัญหาและอุปสรรคของการมีสติในสังคมเร่งรีบยุคดิจิทัล และ 3) เพื่อนำเสนอแนวทางการพัฒนาสติตามหลักพุทธจิตวิทยาเพื่อการดำเนินชีวิตที่มีคุณภาพ รูปแบบการวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพแบบผสานวิธี ใช้แนวคิดสติปัฏฐาน 4 และจิตวิทยาเชิงบวกเป็นกรอบการวิจัย พื้นที่วิจัย คือ วัดและศูนย์ปฏิบัติธรรมในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ คือ พระวิปัสสนาจารย์ นักจิตวิทยา และผู้ปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน จำนวน 120 คน ใช้วิธีคัดเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยมี 3 ชนิด คือ 1) การสัมภาษณ์เชิงลึก 2) การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม และ 3) แบบวัดระดับสติและความเป็นอยู่ที่ดี วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้การวิเคราะห์เนื้อหาและเขียนบรรยายเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า1. แนวคิดพุทธจิตวิทยาด้านสติมีองค์ประกอบหลัก 4 ด้าน ได้แก่ กายานุปัสสนา เวทนานุปัสสนา จิตตานุปัสสนา และธัมมานุปัสสนา ซึ่งสามารถบูรณาการกับจิตวิทยาตะวันตกได้อย่างสอดคล้องในด้านการลดความเครียดและเพิ่มสุขภาวะ 2. สังคมเร่งรีบยุคดิจิทัลก่อให้เกิดปรากฏการณ์ "จิตซัดส่าย" (Mind Wandering) สูงถึงร้อยละ 68.4 ในกลุ่มตัวอย่าง โดยมีสาเหตุหลักจากสื่อสังคมออนไลน์ ความกดดันจากการทำงาน และค่านิยมบริโภคนิยม 3. แนวทางการพัฒนาสติตามหลักพุทธจิตวิทยา ประกอบด้วย 3 ระดับ คือ การปฏิบัติส่วนบุคคล การสนับสนุนจากชุมชน และการบูรณาการในองค์กร ซึ่งเมื่อนำไปใช้อย่างสม่ำเสมอสามารถลดระดับความเครียดได้ร้อยละ 42.6 องค์ความรู้จากงานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นว่าหลักพุทธจิตวิทยาด้านสติมีศักยภาพสูงในการนำมาประยุกต์ใช้เพื่อแก้ปัญหาสุขภาพจิตในสังคมสมัยใหม่ โดยสามารถนำไปพัฒนาโปรแกรมการฝึกสติสำหรับองค์กรและชุมชนได้อย่างเป็นรูปธรรม

เอกสารอ้างอิง

Analayo, B. (2019). Mindfulness in early Buddhism: Characteristics and functions. Mindfulness, 10(1), 131–139. https://doi.org/10.1007/s12671-018-1038-3

Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27–45.

Bodhi, B. (2011). The noble eightfold path: The way to the end of suffering. Buddhist Publication Society.

Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.

Creswell, J. D., Taren, A. A., Lindsay, E. K., Greco, C. M., Gianaros, P. J., Fairgrieve, A., … Ferris, J. L. (2019). Alterations in resting-state functional connectivity link mindfulness meditation with reduced interleukin-6. Biological Psychiatry, 80(1), 53–61.

Fredrickson, B. L. (2013). Updated thinking on positivity ratios. American Psychologist, 68(9), 814–822.

Department of Mental Health, Ministry of Public Health. (2023). Thailand mental health situation report 2023. Bangkok: Department of Mental Health.

Kabat-Zinn, J. (1990). Full catastrophe living: Using the wisdom of your body and mind to face stress, pain, and illness. Delacorte Press.

Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present, and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144–156.

Killingsworth, M. A., & Gilbert, D. T. (2010). A wandering mind is an unhappy mind. Science, 330(6006), 932.

Rosa, H. (2013). Social acceleration: A new theory of modernity. Columbia University Press.

Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A visionary new understanding of happiness and well-being. Free Press.

Siegel, D. J. (2007). The mindful brain: Reflection and attunement in the cultivation of well-being. W. W. Norton.

Tang, Y. Y., Hölzel, B. K., & Posner, M. I. (2015). The neuroscience of mindfulness meditation. Nature Reviews Neuroscience, 16(4), 213–225.

World Health Organization. (2023). Mental health: Strengthening our response. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response

Zheng, M. X., Weng, W., Liu, H., & Chen, J. (2022). Time poverty and mental health: Evidence from survey data in China. Journal of Happiness Studies, 23(1), 345–371.