กรอบแนวคิดการวิจัย: ความจำเป็นท่ามกลางความคลุมเครือเชิงแนวคิด

วีระยุทธ พรพจน์ธนมาศ

ผู้แต่ง

วีระยุทธ พรพจน์ธนมาศ คณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง

คำสำคัญ:

การวิจัย, กรอบแนวคิดการวิจัย, กรอบแนวคิดเชิงทฤษฎี, ความคลุมเครือเชิงแนวคิด

บทคัดย่อ

บทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) วิเคราะห์ความคลุมเครือเชิงแนวคิดเกี่ยวกับกรอบแนวคิดการวิจัย และ (2) ชี้ให้เห็นความจำเป็นของกรอบแนวคิดการวิจัยในฐานะองค์ประกอบสำคัญของกระบวนการวิจัย โดยวิเคราะห์และเปรียบเทียบคำอธิบายของนักวิชาการผ่านคำถามสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ ความหมายของกรอบแนวคิดการวิจัย ความสัมพันธ์ระหว่างกรอบแนวคิดการวิจัยกับกรอบแนวคิดเชิงทฤษฎี ขอบเขตของกรอบแนวคิดทั้งสอง และความจำเป็นของกรอบแนวคิดในการวิจัยเชิงคุณภาพ ผลการวิเคราะห์พบว่า ความคลุมเครือดังกล่าวมิได้เกิดจากความไม่เข้าใจของนักวิจัยเพียงฝ่ายเดียว หากแต่มีรากฐานมาจากความแตกต่างของมุมมองของนักวิชาการอีกด้วย บทความนี้จึงเสนอนิยามสังเคราะห์จากการบูรณาการมุมมองทางวิชาการที่หลากหลาย แม้ว่ากรอบแนวคิดการวิจัยจะมีความคลุมเครือทั้งในเชิงความหมายและการประยุกต์ใช้ แต่ยังคงมีความจำเป็นต่อการออกแบบและดำเนินการวิจัย การสร้างและพัฒนาองค์ความรู้ ตลอดจนการสื่อสารและการสะท้อนจุดยืนของนักวิจัย บทความสรุปว่า กรอบแนวคิดการวิจัยควรถูกมองในฐานะโครงสร้างทางความคิดที่ช่วยสร้างความชัดเจน ความสอดคล้องเชิงตรรกะ และความเข้มงวดทางวิชาการให้แก่งานวิจัย

เอกสารอ้างอิง

กุหลาบ รัตนสัจธรรม. (2550). บทที่ 4 การตั้งสมมติฐานการวิจัย. ตำราชุดฝึกอบรมหลักสูตรนักวิจัย (น.24-40). กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ.

จุมพล หนิมพานิช. (2551). การวิจัยเชิงคุณภาพในทางรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ชยันต์ วรรธนะภูติ. (2546). บทที่ 2 การกำหนดกรอบคิดในการวิจัยเชิงคุณภาพ. ใน อุทัย ดุลยเกษม (บ.ก.), คู่มือการวิจัยเชิงคุณภาพเพื่องานพัฒนา (พิมพ์ครั้งที่ 4) (หน้า 31–89). ขอนแก่น: สถาบันวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยขอนแก่น.

ชาย โพธิสิตา. (2564). ศาสตร์และศิลป์การวิจัยเชิงคุณภาพ: คู่มือนักศึกษาและนักวิจัยสังคมศาสตร์. (พิมพ์ครั้งที่ 9). กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง.

ณัฐกริช เปาอินทร์. (2558). ระเบียบวิธีวิจัยสำหรับนักรัฐประศาสนศาสตร์. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์รัตนไตร โดยรัตนา แสงศรี.

นงลักษณ์ วิรัชชัย. (2552). วิจัยและสถิติ: คำถามชวนตอบ. กรุงเทพฯ: ภาควิชาวิจัยและจิตวิทยาการศึกษา คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

รัตนะ บัวสนธ์. (2551). ปรัชญาการวิจัย. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

วรรณดี สุทธินรากร. (2559). การวิจัยเชิงคุณภาพ: การวิจัยในกระบวนทัศน์ทางเลือก. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ศยาม.

วรรณี แกมเกตุ. (2555). วิธีวิทยาการวิจัยทางพฤติกรรมศาสตร์. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

วีระยุทธ พรพจน์ธนมาศ. (2567). ระเบียบวิธีวิจัยทางรัฐศาสตร์และรัฐประศาสนศาสตร์. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

สุชาติ ประสิทธิ์รัฐสินธุ์. (2554). วิธีวิทยาการวิจัยเชิงคุณภาพ ยุคใหม่. กรุงเทพฯ: สามลดา.

สุวิมล ว่องวาณิช และนงลักษณ์ วิรัชชัย. (2554). แนวทางการให้คำปรึกษาวิทยานิพนธ์. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: ศูนย์ตำราและเอกสารทางวิชาการ คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

อัศรา ประเสริฐสิน. (2563). เครื่องมือวิจัยทางการศึกษาและสังคมศาสตร์. กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

Adom, D., Hussein, E. K., & Agyem, J. A. (2018). Theoretical and conceptual framework: Mandatory ingredients of a quality research. International Journal of Scientific Research, 7(1), 438–441.

Atkins, L & Wallace, S. (2012). Qualitative research in education. London, England: SAGE Publications Ltd.

Bingham, A. J., Mitchell, R. & Carter, D. S. (2023). A practical guide to theoretical frameworks for social science research. USA: Routledge.

Chukwuedo, S. O., & Uko-Aviomoh, E. E. (2015). Building theoretical and conceptual frameworks for quantitative research reports in education. African Journal of Studies in Education, 10(2), 83–101.

Chukwuere, J. E. (2021). Theoretical and conceptual framework: A critical part of information systems research process and writing. Review of International Geographical Education, 11(9), 2678–2683. doi:10.48047/rigeo.11.09.234

Collins, C. S., & Stockton, C. M. (2018). The central role of theory in qualitative research. International Journal of Qualitative Methods, 17, 1–10.

Creswell, J. W. (2009). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.

Fang, S., Yatani, K., & Hornbæk, K. (2026). What we talk about when we talk about frameworks in HCI. arXiv. Retrieved from https://arxiv.org/abs/2603.18950

Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (2017). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. New York, USA: Routledge.

Imenda, S. (2014). Is there conceptual difference between conceptual and theoretical frameworks? Journal of Social Sciences, 38(2), 185-195.

Luft, J. A., Jeong, S., Idsardi, R., & Gardner, G. (2022). Literature reviews, theoretical frameworks, and conceptual frameworks: An introduction for new biology education researchers. CBE-Life Sciences Education, 21(3), rm1. https://doi.org/10.1187/cbe.21-05-0134

Maxwell, J. A. (2013). Qualitative research design: An interactive approach (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.

Ngulube, P., Mathipa, E. R., & Gumbo, M. T. (2015). Theoretical and conceptual frameworks in the social and management sciences. In E. R. Mathipa & M. T. Gumbo (Eds.), Addressing research challenges: Making headway in developing researchers (pp. 43–66). Mosala-MASEDI Publishers & Booksellers.

Ravitch, S. M., & Carl, N. M. (2021). Qualitative research: Bridging the conceptual, theoretical, and methodological (2nd ed.). SAGE Publications.

Ravitch, S. M., & Riggan, M. (2017). Reason & rigor: How conceptual frameworks guide research (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: SAGE Publications.

Salawu, R. O., Bolatitio, A.-O. S., & Masibo, S. (2023). Theoretical and conceptual frameworks in research: Conceptual clarification. European Chemical Bulletin, 12(12), 2103–2117.

Soliani, R. D., Ferreira, E. A., Nóbrega, D. S., & Lobão, M. S. P. (2026). Conceptual framework development: A systematic review and an integrative methodological pathway [Preprint]. SciELO Preprints. https://doi.org/10.1590/SciELOPreprints.15335

Thomson, D. (2025). Conceptual frameworks in the social sciences. USA: Independently published.