บทบาทและลักษณะแฟนคลับของนักแสดงคณะหมอลำเรื่องต่อกลอนในสังคมยุคดิจิทัล
คำสำคัญ:
แฟนคลับ, หมอลำเรื่องต่อกลอน, สังคมดิจิทัล, การมีส่วนร่วม, วัฒนธรรมการแสดงพื้นบ้านบทคัดย่อ
หมอลำเรื่องต่อกลอนเป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่สำคัญของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ความสัมพันธ์ระหว่างนักแสดงและผู้ชมมีมาอย่างยาวนาน ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา หลังสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 แพลตฟอร์มสื่อสังคมออนไลน์เข้ามาเปลี่ยนแปลงรูปแบบความสัมพันธ์ดังกล่าว จากการรับชมการแสดงสดในงานบุญประเพณีเป็นหลัก มาสู่การติดตามผ่านช่องทางออนไลน์ที่ผู้ชมสามารถปฏิสัมพันธ์กับนักแสดงได้โดยตรง งานวิจัยที่ผ่านมาส่วนใหญ่ศึกษาเฉพาะการปรับตัวของนักแสดงและคณะหมอลำในยุค ดิจิทัล ขณะที่การศึกษาเชิงลึกเกี่ยวกับบทบาทและลักษณะของแฟนคลับมีอยู่จำนวนน้อย แฟนคลับนับเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนความยั่งยืนของศิลปะการแสดงพื้นบ้านในยุคดิจิทัล
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษารูปแบบของแฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอนในสังคมยุคดิจิทัล และ 2) เพื่อศึกษาบทบาทและลักษณะของแฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอนในสังคมยุคดิจิทัล การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ กลุ่มผู้ให้ข้อมูลประกอบด้วยแฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน จำนวน 15 คน นักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน จำนวน 8 คน และ ผู้จัดการคณะหมอลำ จำนวน 5 คน รวมทั้งสิ้น 28 คน กลุ่มผู้ให้ข้อมูลถูกคัดเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ได้แก่ แบบสังเกตการณ์ แบบสำรวจ และแบบสัมภาษณ์เชิงลึก โดยงานวิจัยชิ้นนี้นำเสนอผลการวิจัยแบบพรรณนาวิเคราะห์
ผลการวิจัยพบว่า รูปแบบของแฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอนในยุคดิจิทัลเปลี่ยนแปลงจากการติดตามผ่านการแสดงสดเพียงอย่างเดียว มาสู่การรับชมแบบผสมผสาน (Hybrid Consumption) ผ่านช่องทางออนไลน์ 3 แพลตฟอร์มหลัก คือ Facebook, TikTok และ YouTube แฟนคลับจำแนกได้เป็น 2 กลุ่มหลัก ได้แก่ กลุ่มแรงงานย้ายถิ่น (อายุ 30-60 ปี) ใช้หมอลำเป็นสื่อเชื่อมโยงกับอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมและบรรเทาความคิดถึงบ้านเกิด และกลุ่มแฟนคลับรุ่นใหม่ (อายุ 18-25 ปี) เข้าถึงผ่านสื่อออนไลน์ที่แพร่กระจายอย่างรวดเร็วและมองหมอลำเป็นความบันเทิงร่วมสมัย ขณะที่บทบาทของแฟนคลับในยุคดิจิทัลมี 5 ประการ คือ 1) ผู้สนับสนุน ด้านขวัญกำลังใจและการเงินผ่านการส่งเงินทิปออนไลน์ 2) ผู้เผยแพร่ และประชาสัมพันธ์ผ่านการแบ่งปันเนื้อหา มีประสิทธิภาพสูงกว่าการโฆษณาโดยตรง 3-5 เท่า 3) ผู้สร้างเนื้อหา เช่น การตัดต่อคลิป ไฮไลท์ การสร้างสรรค์มีม และงานศิลปะแฟนคลับ 4) ผู้สร้างชุมชน ออนไลน์เชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างแฟนคลับและนักแสดง และ 5) ผู้ให้ข้อเสนอแนะช่วยให้นักแสดงปรับปรุงการแสดงได้อย่างทันท่วงที ลักษณะของแฟนคลับจำแนกตามระดับความผูกพันเป็น 3 กลุ่ม คือ แฟนคลับผู้ภักดี (Hardcore Fans) ร้อยละ 30, แฟนคลับทั่วไป (Casual Fans) ร้อยละ 50, และแฟนคลับใหม่ (New Fans) ร้อยละ 20 ความจงรักภักดีของแฟนคลับเกิดจากปัจจัยสำคัญ 3 ประการ คือ คุณภาพการแสดงความใกล้ชิดผ่านการปฏิสัมพันธ์ออนไลน์และความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของชุมชน แฟนคลับในยุคดิจิทัลมีส่วนร่วมสูงผ่านการกดถูกใจ แบ่งปัน แสดง ความคิดเห็น และการส่งเงินทิปออนไลน์ ส่งผลต่อความสำเร็จและความยั่งยืนของอาชีพนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอนในยุคดิจิทัล
การวิจัยนี้ขยายความเข้าใจเกี่ยวกับวัฒนธรรมการมีส่วนร่วมในบริบทศิลปะการแสดงพื้นบ้านไทย และชี้ให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างศิลปินและแฟนคลับในยุคดิจิทัลสามารถนำไปใช้เป็นแนวทางการบริหารจัดการชุมชนออนไลน์สำหรับนักแสดงและผู้จัดการคณะหมอลำเพื่อสร้างความยั่งยืนให้กับอาชีพและอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมในสังคมยุคดิจิทัลต่อไป
เอกสารอ้างอิง
ฐพัชร์ ฤทธิ์ชัย และ ศรินทิพย์ ดวนลี. (2565). การใช้เทคโนโลยีระบบ Streaming เผยแพร่การแสดงหมอลำเพื่อสร้างรายได้ในสถานการณ์โควิด-19. วารสารศิลปศาสตร์ วิชาการวิจัยและงานสร้างสรรค์. 9(1), 14-26.
ดิฐพงษ์ อุเทศธำรง. (2568). การประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลในการพัฒนารูปแบบการแสดงหมอลำวิถีใหม่เพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์และสืบสานมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมอีสาน. วารสารศรีวนาลัยวิจัย, 15(1), 112-128.
ริญดา ประกอบบุญ. (2567). หมอลำกับการสร้างพื้นที่การยอมรับทางสังคมในวาทกรรมศิลปินพื้นบ้าน. Journal of Political Science Mahamakut Buddhist University, 4(3), 78-95.
เตชภณ ทองเติม. (2568). เทศกาลดนตรีในภาคอีสาน: บทบาทด้านนันทนาการและแนวทางการพัฒนาสู่ความยั่งยืน. วารสารนวัตกรรมสังคมศาสตร์, 2(5), 201-218.
อาทิติยา เบ็ญจะปัก และ อัญชลี พิเชษฐพันธ์. (2568). การปรับตัวของวงหมอลำในยุคการเปลี่ยนแปลงสู่ยุคดิจิทัล. วารสารวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา, 5(3), 45-62.
Buapha, A., Thanon, P., & Hongprayoon, S. (2022). Mor Lam Online Communication strategies of folk media in COVID-19 situation case study: San Lao Buntengsin. Journal of Communication and Management NIDA, 8(2).
Baym, N. K. (2007). The new shape of online community: The example of Swedish independent music fandom. First Monday, 12(8).
Bruns, A. (2008). Blogs, Wikipedia, Second Life, and beyond: From production to produsage. Peter Lang.
Cavalli-Sforza, L. L., & Feldman, M. W. (1981). Cultural transmission and evolution: A quantitative approach. Princeton University Press.
Duffett, M. (2013). Understanding fandom: An introduction to the study of media fan culture. Bloomsbury Academic.
Gray, J., Sandvoss, C., & Harrington, C. L. (Eds.). (2007). Fandom: Identities and communities in a mediated world. New York University Press.
Hall, S. (1996). Introduction: Who needs identity? In S. Hall & P. du Gay (Eds.), Questions of cultural identity (pp. 1-17). SAGE Publications.
Hills, M. (2002). Fan cultures. Routledge.
Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide. New York University Press.
Jenkins, H. (2012). Textual poachers: Television fans and participatory culture. Routledge.
Jenkins, H., Ito, M., & boyd, d. (2016). Participatory culture in a networked era: A conversation on youth, learning, commerce, and politics. Polity Press.
Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1974). Utilization of mass communication by the individual. In J. G. Blumler & E. Katz (Eds.), The uses of mass communications: Current perspectives on gratifications research (pp. 19-32). SAGE Publications.
Kozinets, R. V., de Valck, K., Wojnicki, A. C., & Wilner, S. J. (2010). Networked narratives: Understanding word-of-mouth marketing in online communities. Journal of Marketing, 74(2), 71-89. https://doi.org/10.1509/jmkg.74.2.71
Pitsaphol, C. (2022). Factors influencing the loyalty of Mor Lam Rabiab Wathasin fans. Rajapark Journal, 16(48).
Preece, J. (2000). Online communities: Designing usability, supporting sociability. John Wiley & Sons.
Rheingold, H. (1993). The virtual community: Homesteading on the electronic frontier. Addison-Wesley.
Rogers, E. M. (1962). Diffusion of innovations. Free Press.
Smutradontri, P., & Gadavanij, S. (2020). Fandom and identity construction: An analysis of Thai fans' engagement with Twitter. Humanities and Social Sciences Communications, 7, Article 158. https://doi.org/10.1057/s41599-020-00651-3
Throsby, D. (2001). Economics and culture. Cambridge University Press.
Toffler, A. (1980). The third wave. William Morrow.
Wongseree, T. (2020). Understanding Thai fansubbing practices in the digital era: A network of fans and online technologies in fansubbing communities. Perspectives, 28(6), 897-913. https://doi.org/10.1080/0907676X.2020.1736772
Katz, E., Blumler, J. G., & Gurevitch, M. (1973). Uses and gratifications research. The Public Opinion Quarterly, 37(4), 509-523.
การสัมภาษณ์
นักแสดงหมอลำคนที่ 1 (นามสมมติ). พระเอกหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดขอนแก่น. (15 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 2 (นามสมมติ). นางเอกหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดมหาสารคาม. (16 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 3 (นามสมมติ). นักร้องหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดร้อยเอ็ด. (22 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 4 (นามสมมติ). พิธีกรหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดกาฬสินธุ์. (23 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 5 (นามสมมติ). พระเอกหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดขอนแก่น. (28 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 6 (นามสมมติ). นางเอกหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดมหาสารคาม. (30 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 7 (นามสมมติ). นักร้องหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดร้อยเอ็ด. (2 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
นักแสดงหมอลำคนที่ 8 (นามสมมติ). พิธีกรหมอลำเรื่องต่อกลอน คณะหมอลำ จังหวัดกาฬสินธุ์. (5 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 1 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มแรงงานย้ายถิ่น. (18 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 2 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มแรงงานย้ายถิ่น. (19 มกราคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 3 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มแรงงานย้ายถิ่น. (20 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 4 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มนักศึกษา. (21 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 5 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มนักศึกษา. (25 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 6 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มแรงงานย้ายถิ่น. (26 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 7 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มเกษตรกร. (5 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 8 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มข้าราชการ. (6 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 9 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มเจ้าของกิจการ. (10 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 10 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มข้าราชการ. (11 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 11 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มข้าราชการ. (15 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 12 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มเกษตรกร. (16 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 13 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มผู้ประกอบอาชีพอิสระ. (20 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 14 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มข้าราชการ. (21 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
แฟนคลับคนที่ 15 (นามสมมติ). แฟนคลับนักแสดงหมอลำเรื่องต่อกลอน กลุ่มเจ้าของกิจการ. (25 มีนาคม 2568). สัมภาษณ์.
ผู้จัดการคณะคนที่ 1 (นามสมมติ). ผู้จัดการคณะหมอลำ จังหวัดขอนแก่น. (8 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
ผู้จัดการคณะคนที่ 2 (นามสมมติ). ผู้จัดการคณะหมอลำ จังหวัดมหาสารคาม. (10 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
ผู้จัดการคณะคนที่ 3 (นามสมมติ). ผู้จัดการคณะหมอลำ จังหวัดร้อยเอ็ด. (12 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
ผู้จัดการคณะคนที่ 4 (นามสมมติ). ผู้จัดการคณะหมอลำ จังหวัดกาฬสินธุ์. (15 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
ผู้จัดการคณะคนที่ 5 (นามสมมติ). ผู้จัดการคณะหมอลำ จังหวัดขอนแก่น. (18 กุมภาพันธ์ 2568). สัมภาษณ์.
